نویسنده: نویده نجف پور
ذکر این نکته حائز اهمیت است که مباحث محیط زیستی طرح های توسعه به موازات سایر اهداف آنها دارای اولویت می باشند و با انجام مطالعات صحیح و کنترل عوامل می توان مانع از تکرار تجارب ناموفق که منجر به تخریب محیط زیست و یا عدم تامین و ذخیره آب با کیفیت می شوند را گرفت.
به همین منظور، مطالعات جامع کیفیت آب و بررسیهای لیمنولوژیک توسط تیمهای تخصصی با انجام پایش های میدانی، آزمایشگاهی و تحلیلی در چندین ایستگاه از بالادست تا پاییندست محل احداث سد انجام گردید. نتیجه کلی و اساسی این مطالعات نشان میدهد که کیفیت عمومی آب رودخانه در شرایط بسیار مطلوب قرار دارد و شاخص های کلیدی کیفیت آب جهت احداث سد و تامین آب شرب در بلند مدت در محدودههای قابل قبول و کنترلپذیر هستند.
بازدید، بررسی و شناسایی منابع آلاینده نقطه ای و غیر نقطه ای موثر در حوضه آبریز سد نشان می دهد که وضعیت کیفی آب رودخانه ماربر در بالادست سد ماندگان تحت تاثیر آلودگی های انسانی از جمله فاضلاب و رواناب های خاکستری روستاهای بالادست نیست. توسعه باغات و اراضی کشاورزی در مجاور رودخانه که به دلیل استفاده از کودهای ازته منجر به ورود مستقیم و غیر مستقیم بار آمونیاک به رودخانه خواهد شد و مزارع پرورش ماهی در این منطقه می تواند بر کیفیت آب تاثیر گذار باشد، که بسیاری از آنها با آبگیری مخزن دیگر قابل بهره برداری نخواهد بود.
نتایج پایش کیفیت آب که شامل طیفی از پارامترهای فیزیکی شیمیایی، میکروبی، آلی، بیولوژیکی، فلزات سنگین، مواد مغذی است و همچنین بررسی کیفیت رسوبات بستر و وضعیت لیمنولوژیک رودخانه، نیز موید این نکته است که وضعیت آب از نظر زیست محیطی سالم بوده و با توجه به شرایط هیدرولیکی رودخانه و توان خودپالایی آن تحت تاثیر عوامل آلاینده نمی باشد.
با توجه به گزارش های مطرح شده در خصوص امکان بروز تغذیه گرایی در مخزن سد در آینده می توان به این نکته کلیدی اشاره کرد که عوامل مغذی از جمله فسفر کل، که عامل اصلی و تعیینکننده در بروز پدیده تغذیهگرایی است، در غلظتهای بسیار پایین اندازهگیری شده و این عامل محدود کننده برای رشد جلبک ها در مخزن خواهد شد و در چنین شرایطی، بروز پدید تغذیه گرایی بالا در مخزن سد حتی با وجود مقادیر نیتروژن (از منشا کشاورزی، که البته در حدود قابل کنترل و مجاز است) وجود نخواهد داشت.
از سوی دیگر، بررسی مواد آلی رسوبات بستر نیز نشان میدهد که بستر رودخانه از نظر ذخیره مواد آلی و فسفر داخلی در وضعیت مناسب قرار دارد. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از نگرانیهای اصلی در مخازن سدها، آزادسازی فسفر از رسوبات در شرایط کماکسیژن است. وقتی رسوبات از ابتدا بار آلی بالایی نداشته باشند و مدیریت کیفی در مخزن انجام گردد، این ریسک به حداقل میرسد.
البته در ارزیابیهای زیستمحیطی، هدف انکار ریسک نیست، بلکه مدیریت آن است. در صورت احداث سد، با اجرای اقدامات مشخص و قابل کنترل میتوان کیفیت آب را در حد استاندارد شرب حفظ کرد. این اقدامات شامل پاکسازی و پیکر تراشی مخزن سد قبل از بهره برداری و مدیریت فاضلاب روستاهای بالادست مخزن سد، مدیریت مصرف کودهای کشاورزی در بالادست، کنترل فرسایش و ورود رسوب و پایش کیفی منظم سد بعد از بهره برداری خواهد بود که در حوضه آبریز سد ماندگان علی رغم عدم وجود چالش شدید در این رابطه، برنامه ریزی و اولویت بندی های لازم و قابل اجرا انجام شده است.
در جمعبندی باید گفت، بر اساس دادههای میدانی موجود و چرخه مواد مغذی، ساخت این سد از نظر زیست محیطی و کیفیت آب نه تنها توجیهپذیر است بلکه به دلیل کیفیت مناسب آن نسبت به رودخانه زاینده رود، سبب بهبود کیفیت آب شرب اصفهان در شرایط تنش آبی موجود خواهد شد.
همچنین ذکر این نکته ضروری است که ساخت سدها در هر منطقه باعث تغییرات زیست محیطی و کیفیت آب خواهد شد، که در این خصوص انجام اقدامات لازم و مدیریت کیفی مخزن سد جهت کنترل شرایط ضروری می باشد. با این وجود طبق شواهد فنی و پیش بینی شرایط کیفی مخزن سد ماندگان، بروز شرایط تغذیه گرایی بالا و غیر قابل کنترل در این سد وجود ندارد و با مدیریت صحیح قبل از احداث و بهرهبرداری اصولی پس از آبگیری، این مخزن میتواند منبعی پایدار و ایمن برای تأمین آب شرب منطقه باشد.
