چالشهای آب در عصر كنونی

بخش عمده منابع آب كره زمین دارای كیفیت پایین (شور) بوده و تنها 5/2 درصد آبهای موجود شیرین می‌باشد كه حدود 97 درصد آن را یخ‌ها و برفهای دائمی و آبهای زیرزمینی فسیلی تشكیل می‌دهد و تنها 3 درصد از 5/2 درصد، آبهای تجدیدپذیر در چرخه بارش و تبخیر را تشكیل می‌دهد كه آن نیز از نظر مكانی و زمانی با نیازها مطابقت ندارد. بر اساس گزارشات اعلام شده، در سال 1950 تعداد 12 كشور با حدود 20 میلیون نفر جمعیت و در سال 1990 تعداد 26 كشور با جمعیت 300 میلیون نفر با كمبود آب مواجه بوده‌اند و پیش‌بینی می‌شود در سال 2025 تعداد 65 كشور با جمعیت حدود 7 میلیارد نفر با كمبود آب مواجه شوند. كمبود آب آشامیدنی از یك سو و نیاز روزافزون به غذا، از سوی دیگر، منابع آب موجود در كره زمین را با بحران جدی و خطرناك مواجه خواهد كرد. 

 فشار بر منابع آب محدود دنیا در حال افزایش است. همراه با انتقال آب رودخانه‌ها به سمت شهرها و مزارع كشاورزی، دریاچه‌ها و تالابها در حال خشكیدن و كوچكتر شدن هستند، كشاورزان برای تامین غذای جمعیت رو به افزون، مجبور به برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی هستند، راندمان آبیاری پایین است، بین كشاورزان و شهرنشینان اختلاف و تنازع بر سر آب وجود دارد، آلودگی آبها همواره موجبات نگرانی دولتها و مردم را فراهم می‌آورد. لذا برای برآوردن نیازهای رو به افزایش به جای اینكه فقط بر احداث سدهای عظیم و سیستمهای بزرگ انتقال آب، با تمام عواقب مخرب زیست‌محیطی، بهداشتی و اجتماعی تمركز كرد لازم است كه رویكرد در مورد كل مساله آب تجدید نظر شود. افزایش راندمان و آلوده نكردن منابع می‌تواند انتخاب اول باشد و فاضلاب به جای اینكه به عنوان یك دردسری كه باید از آن خلاص شد نگریسته شود به عنوان منبعی سودمند و بارآور دیده شود. 

 آب هم اكنون به صورت یك منبع استراتژیك و  محدود‌كننده برای توسعة اقتصادی و اجتماعی در آمده است (بخصوص در خاور میانه) كه می‌تواند منجر به جنگ شود [1] لذا اخلاق جدید آبی شرط لازم امنیت ملی و صلح در این جهان بسته و محدود می‌باشد. در گزارش سازمان ملل آمده كه: «وفور یا كمیابی‌ آب‌ می‌تواند به‌ معنای‌ سعادت‌ یا فقر، زندگی‌ یا مرگ‌ و حتی‌ عامل‌ بروز جنگ‌ باشد. اغلب‌ كشورها مسائل‌ نگران‌ كنندة‌ زیادی‌ در ارتباط‌ با كمیت‌ و كیفیت‌ منابع‌ آب‌ خود دارند و كشورهای‌ بسیاری‌ از پیامدهای‌ آلودگی‌ آبهای‌ ساحلی‌ خود نگرانند. محدودیتهای‌ تأمین آب‌ جدید در حال‌ افزایش‌ است‌ و با خشكسالی‌ها ، تهی‌ شدن‌ منابع آبهای‌ زیرزمینی‌ و تخریب‌ منابع‌ جنگلی‌ تشدید می‌شوند. این‌ در حالی‌ است‌ كه‌ نیاز به‌ آب‌ برای‌ مصارف‌ كشاورزی‌، تولید انرژی‌، تولیدات‌ صنعتی‌ و مصارف‌ شهری‌ به‌ سرعت در حال‌ افزایش‌ است».

در كنفرانس آب و محیط زیست كه در سال 1992 در شهر ریودوژانیرو برزیل برگزار شد اختصاص یك روز از سال به نام «روز جهانی آب» تصویب شد و با تایید نهایی این موضوع در سازمان ملل متحد و نظر به اهمیت آن و مسایل مربوط به آن روز 22 مارس (دوم فروردین) هر سال به نام روز جهانی آب نام‌گذاری و به كشورهای جهان ابلاغ شد. در ایران نیز با تصویب این نام‌گذاری توسط شورای فرهنگ عمومی كشور در سال 1372 و ثبت آن در تقویم جمهوری اسلامی ایران، معاونت امور آب وزارت نیرو به عنوان مرجع ملی برنامه‌های این روز در ایران شناخته شد. از سال 1994 تا 2005 روزهای جهانی آب به ترتیب به نامهای:

 «آب: دغدغه همگانی»

«آب و زنان»

«آب و شهر های تشنه»

  «آب جهان: آیا  كافیست؟»

 «آب زیرزمینی: منبع پنهان»

 «همه در پایین‌دست رودخانه‌ها زندگی می‌كنند»

 «آب برای قرن 21»

 «آب و سلامت»

«آب برای توسعه»

«آب برای آینده»

«آب و بلایا»

 و «آب برای زندگی»

نام‌گذاری شده است. از سوی سازمان فرهنگی علمی و آموزشی سازمان ملل متحد، «آب و فرهنگ» به عنوان مضمون اصلی بزرگداشت روز جهانی آب در سال آینده انتخاب و نام‌گذاری شد.

 مسأله آب و كمبود و آلودگی آن به قدری جدی می‌باشد كه دهه 2005 - 2015 «دهه بین‌المللی آب» اعلام شده است. سازمان ملل با همكاری سازمان جهانی هواشناسی، استراتژی روز جهانی آب سال 2004 را «آب و كاهش اثرات بلایای طبیعی» نام‌گذاری و دهه 2005 تا 2015 را به عنوان دهه بین‌المللی آب معرفی نمود. مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در پنجاه و ششمین جلسه خود، پیش‌نویس قطعنامه‌ای را پذیرفت كه با هدف تمركز بیشتر بر روی مسایل مربوط به آب و به ویژه تاكید بر نقش زنان در مدیریت آب، دهه 2005 تا 2015 را به عنوان دهه بین‌المللی آب معرفی نمود و در پنجاه هشتمین جلسه خود در دسامبر 2003 موافقت كرد كه دهه 2005 تا 2015، به عنوان دهه بین‌المللی برای یك اقدام عملی در نظر گرفته شود و با موضوع «آب برای زندگی» نام‌گذاری شود. همچنین هر سال تعدادی از نمایندگان حاكمیتی، متخصصین، مدیران آب و ... از بیش از 100 كشور جهان در كنفرانس «هفته جهانی آب» گرد هم می‌آیند تا در مورد مسایل مهم آب بحث كنند.

 كوفی عنان در سال 2004 در پیام خود به مناسبت روز جهانی آب گفت: «آب در مركز امیدهای ما جهت ریشه‌كن‌سازی فقر و دستیابی به توسعه پایدار است در روز جهانی آب بیایید با تلاش دوباره آنچه را كه شایسته موضوعات آب می‌باشد داشته باشیم این تلاش را هم‌اكنون شروع كنیم و تا ابد ادامه دهیم».

نشست روز جهانی غذا (16 اكتبر 2002) نیز «آب: منبع امنیت غذایی» نام‌گذاری شده بود كه نشان‌دهنده نقش مهم آب در برنامه‌های فائو در نیل به دنیایی بدون گرسنگی است. در این نشست عنوان شد كه حدود 70 درصد آبهای قابل استحصال، صرف تولید مواد غذایی و تغذیه انسانها می‌شود و تولید غذا بدون آب امكان‌پذیر نیست.

در این تحقیق، موضوعاتی از قبیل ارزش و اهمیت آب در قرآن و روایات اسلامی، اشارات علمی قرآن در مورد آب (آب منشأ حیات، فرآیند تشكیل باد، ابر و باران، آبهای زیرزمینی، اسرار مربوط به دریاها و ...)، مدیریت آب در اسلام، آب از منظر ادیان و تمدنهای مختلف، آب در فرهنگ ایرانیان، پاداش تامین آب، آداب نوشیدن آب بررسی می‌شود. 

در كشورهای خاورمیانه آب به عنوان مسأله‌ای مهم مطرح است به طوری كه گفته می‌شود جنگ بعدی در خاورمیانه جنگ بر سر آب خواهد بود. به طور مثال كشورهای سوریه و عراق با تركیه، رژیم اشغالگر قدس با فلسطینیان ساكن در كرانه اردن در تأمین آب مورد نیاز خود همواره با مشكلاتی روبرو می‌باشند.

مسأله آب در خاورمیانه با چند واقعیت انكارناپذیر مواجه می‌باشد. از یك طرف منطقه خاورمیانه جزء مناطق كم آب دنیا می‌باشد، و با توجه به اینكه رشد جمعیت آن از بالاترین نرخهای رشد جمعیت جهان می‌باشد مصرف آب رو به تزاید است، از سوی دیگر با پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی و بالارفتن میزان نمك آبهای موجود و آلودگی روز افزون آنها، مسأله آب به یكی از چالشهای جدی و خطرناك منطقه تبدیل شده است. 

كشور تركیه كه یكی از كشورهای غنی در زمینه آب است، با وقوف به این مسأله و اهمیت آب در معادلات آینده منطقه با كشورهای همجوار خود عراق و سوریه كه آب مورد نیاز خود را از دو رود بزرگ دجله و فرات كه از كوههای تركیه سرچشمه می‌گیرند تأمین می‌كنند، سر ناسازگاری گذاشته است. تركیه برای كنترل آب در منطقه طرحهای وسیعی را در چارچوب پروژه بزرگ آناتولی (P.A.G)  به مورد اجرا گذاشته است كه اجرای این طرحها به طور مستقیم امنیت و رشد اقتصادی دو كشور همسایه تركیه را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تنشهایی را بین این كشورها به وجود می‌آورد. رژیم تركیه در تفكر نوین اقتصادی خود، به آب به عنوان یك منبع ارزساز و صادراتی می‌نگرد.

از طرفی اجرای این پروژه‌ها می‌تواند به تقویت رژیم صهیونیستی منجر ‌گردد. به عنوان نمونه می‌توان به پروژه ماناوگات كه در چارچوب طرح بزرگ آناتولی گاپ اجرا خواهد شد اشاره كرد. با تكمیل این پروژه كه مجری آن یك كمپانی كانادایی است آب از رودخانه ماناوگات نزدیك آنتالیا به كشورهای نیازمند حمل خواهد شد و اسرائیل نیز یكی از كشورهای دریافت‌كننده آب خواهد بود كه در صورت اجرای این پروژه، مشكل شدید آب آشامیدنی و كشاورزی رژیم صهیونیستی بكلی مرتفع خواهد شد. رژیم صهیونیستی آب مصرفی خود را در حال حاضر از طریق دریای مدیترانه و با استفاده از دستگاه های آب‌شیرین‌كن به بهای هر متر مكعب 2 دلار و 60 سنت تهیه می‌كند كه در صورت اجرای این پروژه بهای هر متر مكعب آب مصرفی اسرائیل به حدود 87 سنت كاهش خواهد یافت.

 به طور كلی آب، هدف استراتژیك رژیم صهیونیستی می‌باشد و مسأله آب برای این رژیم، فراتر از یك موضوع مربوط به توسعه، بلكه مسأله‌ای مرتبط با موجودیت این كشور است و از عوامل بنیادی ادامه طرح صهیونیسم در منطقه می‌باشد. اسرائیل به طور كلی در اندیشه تسلط بر منابع آبی اعراب است و برقراری ارتباط بین این رژیم و حكومت تركیه كه به سبب بهره‌گیری از منابع فراوان آبی، خواهان نقش فعالی در آینده منطقه است، می‌تواند برای اعراب بویژه سوریه و عراق كه بیشتر آب مورد نیازشان را از خاك تركیه تأمین می‌كنند خطر آفرین باشد و منابع آبی كشورهای عربی را نیز با خطر روبرو سازد. اسرائیل تأمین نیازهای آبی خود را در اولویت سیاستهای تجاوزكارانه خود قرار داده است و كنترل بر منابع آب رود اردن و كلیه سفره‌های آبی كلیدی را به عنوان حداقل نیاز امنیتی خود تلقی می‌كند و حتی در صورت عقب نشینی از اراضی اشغالی در فكر تسلط به منابع آبی این منطقه می‌باشد و در واقع بدون حل مشكلات آب، تدابیر امنیتی محال خواهد بود. این بدان معنی است كه اسرائیل برای حفظ منابع آبی هر اقدامی انجام خواهد داد؛ بنابراین، چنین تحلیلهایی باعث شده است كه كارشناسان مسائل خاورمیانه بر این اعتقاد باشند كه اگر در دهه آینده جنگی میان اعراب و اسرائیل روی دهد، به احتمال زیاد این جنگ بر سر منابع آب خواهد بود.