آب منشأ حیات

آغاز آفرینش و نخستین آفریده یكی از مباحث مهم فلسفی، كلامی و دینی بوده كه در مكاتب فلسفی و ادیان دیدگاه‌های گوناگونی راجع بدان مطرح شده است و حكما، فلاسفه و علمای دینی در چگونگی آغاز آفرینش و اینكه خلقت با كدام مخلوق شروع شده اشارات و توضیحات مختلفی را ارائه كرده‌اند. در قرآن كریم به این موضوع تصریح نشده است، هر چند كه در برخی از آیات تفسیرها و برداشتهای گوناگونی در این رابطه شده است. آنچه در قرآن بدان تصریح شده این است كه آب را منشأ پیدایش همه موجودات زنده می‌داند: وجعلنا من الماء كل شی‏ء حی (و هر موجود زنده‌ای را از آب آفریدیم).

 این تعبیر اگر چه حاكی از تقدم خلقت آب بر هر موجود ذی‌حیات است ولی پاسخگوی پرسش نخستین مخلوق نیست. در روایات و احادیث از «نور» و «عقل» و «قلم» و ... نیز به عنوان نخستین مخلوق یاد شده است. در كنار این روایات چندین روایت نیز «ماء» را نخستین مخلوق دانسته‌اند. روایات مورد اشاره، آسمانها و زمین و همه آفریده‌ها را پدید آمده از ماء می‌دانند همچنانكه سه عنصر دیگر را نیز صورتهایی مختلف از همین ماء می‌شمارند. اما آفرینش برخی مخلوقات مانند ملائك را به این ماء نسبت نمی‌دهند و چه بسا آفرینش آنها را مقدم بر آفرینش ماء می‌دانند. 

درباره مراد از ماء در این روایات و نیز مقصود از نخستین بودن آن در آفرینش، چند نظر بیان شده است، برخی آن را با نظریه تالس ملطی درباره پیدایش عالم طبیعت تطبیق داده‌اند و مراد از ماء را همان عنصر شناخته شده عالم طبیعت دانسته‌اند. دیگران گفته‌اند كه این ماء، ماده عالم اجسام و جسمانیات است، بدون آن كه درباره ماهیت آن توضیح دهند. برخی ماء را با هیولای عالم طبیعت یكی دانسته و حتی برخی از ایشان تاكید كرده‌اند كه كلمه ماء در این بیانات جنبه تشبیهی دارد، از آن رو كه هیولای قابلیت پذیرش صور و اعراض گوناگون را دارد و آب نیز با همین ویژگی شناخته می‌شود. برخی نیز تعبیرات مشعر بر تقدم آفرینش ماء را به تقدم رتبی تاویل كرده‌اند. به این بیان كه بیشترین قسمت زمین در آب قرار دارد و گویی آب، مكان زمین است و مكان بر آنچه در آن قرار می‌گیرد تقدم رتبی دارد. به گفته علامه مجلسی، برخی از حكماء كلمه ماء را در این روایات اشاره به عقل اول در نظام فلسفی می‌دانند. نظر مقبول‌تر آن است كه طبق مجموع این روایات، ماء در عالم طبیعت پیش از همه چیز خلق شده است و آن«ماء»، دست‌كم بنا بر برخی روایات، همین عنصر شناخته شده طبیعت نیست، بلكه این عنصر، صورتی از آن است.    

 تصریحات دینی كه از سرچشمه وحی صادر شده به ما گوشزد می‌كند كه اولین پدیده مادی كه خدا آفرید آب بود. در احادیث اهل بیت علیه‌السلام، درباره آفرینش آغازین، تعبیرات مختلف وجود دارد: 1. نور مطلق 2. نور محمد (ص) 3. نور محمد و علی (ع)  4. نور محمد، علی و فاطمه (ع) 5. نور محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین (ع) 6. نور چهارده معصوم (ع)  7. هوا   8. قلم   9. حروف   10 عرش   11. دره بیضاء   12. آتش    و 13. آب (گلستانی در كتاب سرچشمه حیات، درباره هر یك از این موارد، روایاتی را آورده و در پایان به جمع‌بندی و تحلیل آنها پرداخته است).

 پیامبر (ص)، در تفسیر آیه 30 سوره انبیاء فرمودند: همه موجودات، منشا هستی خود را از آب‏ گرفته‏اند («كل شی‏ء خلق من‏الماء»[1] ). امام باقر (ع) در جواب پرسش جابر بن یزید جعفی در رابطه با آغاز آفرینش جهان ‏می‏فرمایند: «نخستین آفریده‏ای كه خدا خلق كرد،چیزی است كه ‏تمامی اشیاء از آن است و آن آب است‏»[2].

 مرحوم كلینی در روضه كافی روایتی از امام باقر (ع) آورده كه در جواب مرد شامی‏فرمودند: «نخست آن چیزی را آفرید كه همه چیزها از آن است و آن چیز كه همه اشیاء از آن آفریده شده، آب است. در نتیجه خدا نسب هر چیزی را به آب می‏رساند ولی‏برای آب نسبی كه بدان منسوب شود قرار نداد»[3]

همچنین محمد بن مسلم از امام صادق (ع) چنین روایت كرده است: «همه چیز آب بود و عرش او بر آب قرار داشت»[4]

آیه شریفه: «و او است كه آسمان‏ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود»[5]، شاید دلالت بر این داشته باشد كه پیش از پیدایش جهان هستی، از آسمان‏ها گرفته تا زمین، آب پدید آمده است. قرآن كریم در چند جا اشاره دارد كه ریشه زندگی، هم در منشا و پیدایش و هم درصحنه هستی و تداوم حیات، همه از آب است:

وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ

«هر چیز زنده‏ای را از آب پدید آوردیم‏»[6]

 وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاءٍ

«خدا هر جنبنده‏ای را از آب آفرید»[7]

درباره انسان می‏گوید: «و او است كه از آب بشری آفرید»[8]

 مفسرین در تفسیر آیه 30 سوره انبیاء و در خصوص خلقت هر چیزی از آب اختلاف دارند. برخی گویند مقصود از «ماء» در این آیه نطفه است زیرا خداوند تمام حیوانات (از جمله انسان) را از طریق نطفه به وجود می‌آورد. برخی نیز گفته‌اند مقصود از ماء، آب مطلق است كه حیوانات با واسطه (از طریق نطفه. زیرا نطفه از غذا حاصل شده و به طور كلی منشأ غذاها نیز آب است) یا بی‌واسطه (همچون جانوران دریایی) از آن خلق شده‌اند. برخی مفسرین همچون امام فخر رازی در مصداق این آیه اختلاف كرده‌اند و می‌گویند منظور از «كل شیء حی» فقط حیوانات زنده است اما دیگر مفسرین می‌گویند كه نباتات و درختان نیز مشمول این آیه‌اند زیرا رشد و نمو و حیات آنها بسته به آب است كه این مقصود به آیه نزدیكتر می‌باشد.   

آیت الله مكارم شیرازی در تفسیر آیه 30 سوره انبیاء و آیه 45 سوره نور، سه احتمال را مطرح می‌كند:

الف- منظور آب نطفه باشد كه در روایات نیز به آن اشاره شده است. اشكال این تفسیر این است كه همه جنبندگان از آب نطفه به وجود نمی‌آیند زیرا حیوانات تك‌سلولی و برخی دیگر از حیوانات كه مصداق جنبنده (دابه) هستند از طریق تقسیم سلولها به وجود می‌آیند.

 ب- منظور پیدایش نخستین موجود است. زیرا طبق روایات اسلامی، نخستین موجودی كه خدا آفرید آب است و انسانها را بعد از آن از آب آفرید و هم طبق فرضیه‌های علمی جدید، نخستین جوانه‌ حیات در آب دریاها ظاهر شده است.

 ج- مقصود این است كه در حال حاضر، آب ماده اصلی موجودات زنده را تشكیل می‌دهد و قسمت عمده ساختمان آنها آب است و بدون آب هیچ موجود زنده‌ای نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد.

 دكتر موریس‌بوكای با طرح دو آیه فوق بیان می‌كند كه:

 «عبارت مزبور می‌تواند این را معنا دهد كه هر چیز زنده از آب به عنوان ماده اصلی ساخته شده است یا اینكه هر چیز زنده اصلش آب است. هر دو معنای ممكن، كاملاً با داده‌های علمی موافقند. دقیقاً نیز چنین است كه زندگی، منشأ آبی داشته و آب، اولین تشكیل دهنده هر سلول زنده است».

 ایشان سپس به دو معنای ماء یعنی آب و مایع اشاره می‌كند و سپس به قول سوم در آیه مورد نظر (نطفه حیوان) اشاره می‌كند و تاكید می‌كند كه هر سه تفسیر با داده‌های علمی جدید منطبق است و هیچ یك از اساطیری كه در زمان نزول قرآن در زمان نزول قرآن درباره منشأ حیات شیوع فراوان داشت در متن قرآن جایی ندارد. البته برخی فلاسفه یونان (مثل تالس ملطی) قبل از قرآن متذكر شده بودند كه اصل هستی از آب است لذا این مطلب قرآن اعجاز علمی این كتاب را ثابت نمی‌كند بلكه نوعی رازگویی علمی قرآن است و عظمت این كتاب الهی را می‌رساند.

دكتر پاك‌نژاد با طرح آیه 30 سوره انبیاء می‌نویسد:

 «اگر مولكول‌های اسید آمینه یا ذرات ژلاتین در دریا بوجود آمد یك عمل شیمیایی انجام گرفت و چون دو جسم خشك روی هم اثری ندارند در كلیه موارد وجود آب از عناصر لازم است. به زبان دیگر جایی كه حیات وجود دارد عمل شیمیایی انجام می‌گیرد و جایی كه عمل شیمیایی انجام می‌گیرد وجود آب حتمی است بدین معنا كه وجود حیات به آب بستگی دارد»

ایشان همچنین با طرح آیه 45 سوره نور می‌نویسد:

 «پیدا شدن جنبندگان از كنار دریا قطعی است زیرا موجودات زنده كه احتیاج به انرژی داشتند در ابتدای خلقت از راه تخمیر و سپس اكسیداسیون انرژی تهیه می‌كردند. با پیدا شدن اكسیژن و بعد در نتیجه بوجود آمدن ازت كه اشعه ماوراء بنفش را جذب می‌كند، موجودات ‌توانستند از دریا خارج شده بر خشكی زندگی نمایند. امروز نیز این هنگامه خلقت در اقیانوس‌ها وجود دارد و دایم در گوشه‌ای حیات در شرف تكوین و تشكیل و تكامل است.»

 دكتر بی‌آزار شیرازی نیز آیه 45 سوره نور را ذكر می‌كند و می‌نویسد:

«همانطور كه در آیه فوق ملاحظه می‌نمایید قرآن منشأ حیات و نخستین گهواره جنبندگان را «آب» معرفی نموده است. علوم زیست‌شناسی نیز آب را اساس زندگی می‌دانند چنانكه تحقیقاتی كه راجع به ساختمان عمومی جسم زنده به عمل آمده است می‌رساند كه آب و كربن قریب 98% جسم موجود زنده را تشكیل می‌دهد و نیز بررسی‌های زمین‌شناسی می‌رساند كه قبل از پیدایش «آب» حیات بر سطح زمین وجود نداشته و پس از پیدایش آب و ایجاد دریاها و اقیانوس‌ها تدریجاً محیط مساعدی برای زندگی موجودات زنده و تنوع آنها فراهم گردیده است و جنبندگان اولیه ابتدا در دریا بوده و بعد به خشكی درآمده‌اند.»

 بیشتر دانشمندان معتقدند كه زندگی در آب آغاز شده است و نخستین موجودات زنده آبزی بوده‌اند. ژرژوانیایس بیشوف در كتاب «خورشید و آب و زمین» می‌نویسد: آنچه می‌توان با قاطعیت نسبی گفت این است كه حیات در محیط گرم آب آغاز شده است. در روزگاران باستان نیز تالس ملطی، فیلسوف یونانی، عقیده داشت كه آب اصل همه موجودات است. بعدها فیلسوفان دیگری جهان را ساخته شده از چهار عنصر آتش، هوا، آب و خاك دانستند[9].

 تئوری محكم علمی درباره مبدأ حیات تا دو سه قرن اخیر وجود نداشت. پیش از آن، تئوری غالب در مورد مبدأ حیات، بر مبنای مفهومی بود كه «ایجاد خودبخود»[10] نام داشت. بر این اساس، مخلوقات زنده بدون مقدمه و به صورت خودبخود و مستمر از مواد بی‌جان درست شده بودند. این دیدگاه توسط بسیاری كارهای دانشمندان مخالف (از قبیل هاروی و ردی[11] در دهه 1850 و تحقیقات باكتری‌شناسی لویی‌پاستور[12]) بی‌اعتبار شد. از شروع كار هاكس‌لی[13] تا كنون یك تئوری متفاوت پیشنهاد شده است كه: حیات موجودات زنده از یك زنجیره طولانی و بسیار پیچیده از واكنشهای شیمیایی ناشی شده است. اعتقاد بر این است كه این واكنشها در عمق اقیانوس‌ها انجام شده است زیرا اتمسفر به اندازه كافی توسعه نیافته بود كه ارگانیسمهای زنده را از تشعشع ماوراء بنفش محافظت كند. اعتقاد بر این است كه شكل اولیه حیات، در اقیانوس‌ها و دریاها توسعه یافته است. گمان می‌رود كه سكونت زمین[14] در حدود 000/000/245 سال پیش ممكن بوده است تنها به خاطر اینكه ازن كافی پس از آن زمان و برای اولین بار جهت محافظت سطح از اشعه ماوراء بنفش تولید شده است. نظریه «مبدأ حیات در اقیانوس‌ها» توسط دو آیه قرآن (آیه 30 سوره انبیاء و آیه 45 سوره نور) قویاً حمایت شده است.

 دكتر رضایی اصفهانی با بیان نظرات تعدادی از مفسرین و محققین (برخی از این نظرات در بالا ذكر شده است) در مورد این دو آیه (آیه 30 سوره انبیاء و آیه 45 سوره نور) چنین نتیجه‌گیری می‌نماید كه منشأ پیدایش موجودات زنده از نظر قرآن «ماء» بوده است كه در مورد این ماء چهار احتمال داده شده است:

الف- مقصود امثال منی و نطفه باشد: این تفسیر با آیه 45 سوره نور سازگار است چون با توجه به ادامه آیه (فَمِنْهُم مَّن یَمْشِى عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن یَمْشِى عَلَى رِجْلَیْنِ وَمِنْهُم مَّن یَمْشِى عَلَى أَرْبَعٍ) ظاهراً در مورد جاندارانی مثل خزندگان، ساختمان چهارپایان و انسان‌هاست كه از طریق نطفه و منی تولید مثل می‌كنند. اشكال این تفسیر این است كه همه موجودات از منی و نطفه بوجود نمی‌آیند و ظهور آیه 30 سوره انبیاء همان عموم افرادی است.

ب- مقصود این باشد كه ماده اصلی موجودات زنده از آب تشكیل شده باشد. این تفسیر با ظاهر آیه 45 سوره نور سازگار نیست چون سخن در سوره نور از منشأ خلقت است نه ماده تشكیل دهنده و عامل حیات موجودات.

 ج- مقصود پیدایش نخستین موجود از آب باشد. این تفسیر با هر دو آیه (انبیاء/30 و نور/45) سازگار است و یافته‌های علمی هم آن را تأیید می‌كند.

 د- مقصود مایع آب‌گونه‌ای باشد كه خلقت جهان از آن بنا شده است. این تفسیر با معنای لغوی ماء سازگار است همانطور كه با ظاهر آیات سازگار است اما همانطور كه بیان شد فقط ظاهر آیه 45 سوره نور همان منی و نطفه است.

اما هر كدام از چهار معنی كه مراد آیات باشد نوعی رازگویی علمی است كه توسط قرآن كریم در چهارده قرن قبل صورت گرفته است.

--------------------------------------------------------------------

[1]- بحار الانوار،ج 54،ص 208،شماره 170.الدر المنثور،ج 4،ص 317

[2]- «اول شی‏ء خلقه من خلقه،الشی‏ء الذی جمیع‏الاشیاء منه،و هو الماء»- كتاب توحید صدوق،ص 67،شماره 20،باب التوحید

[3]- كافی شریف،ج 8،ص 94،شماره 67.

[4]- كافی شریف،ج 8،ص 95،شماره 68- همچنین در دعای شب دوشنبه گفته می‌شود: «خدایا عرش تو پیش از آفرینش ‍آسمان و زمین و هر چه در آنهاست بر آب قرار داشت». در دعای شب سه شنبه نیز می‌فرماید: «پیش از آفرینش آسمان و زمین ، نور و وقارت پیرامون عرشت می‌چرخید در حالی كه عرش تو بر آب قرار داشت». از امام صادق علیه السلام در دعای روز عرفه آمده است: «سپاس خدائی را كه عرش او بر آب بود در هنگامی كه خورشید نورانی و ماه سیر كننده، دریای جریان یافته‌ای نبود، نه بادی می‌وزید و نه آسمانی بر افراشته و نه زمین گسترده، وجود داشت»

[5]-  «و هو الذی خلق السماوات و الارض فی ستة ایام و كان عرشه علی الماء» - هود 7- علامه طباطبایی در زیر این آیه، می‌نویسد: «هر چه كه ما از اشیاء زنده می‌بینیم از آب خلق شده است پس ماده حیات آب است و بودن عرش بر آب كنایه از این است كه ملك (حكومت و سلطه و قدرت ) خداوند تعالی در آن روز در این آب كه ماده حیات است، مستقل بوده است»

[6]- آیه 30 سوره انبیاء

[7]-  آیه 45 سوره نور

[8]- «و هو الذی خلق من الماء بشرا»- فرقان 54

[9]- حكیم تالس ملطی گوید: ابداع اول آب است، زیرا آب صلاحیت دارد كه بازنمایاندن صورتها را در اعلا مدارج كمال بپذیرد. خداوند جمیع جواهر آسمان و زمین و آنچه محتوی آنهاست از آن بوجود آورد. پس آب علت هر مبدع و هر مركب باشد و از انحلالش، هوا ابداع یافت و از صاف‌ترین اجزایش آتش متحقق گردید و از شعله‌ها كه اثیر یا دود حاصل شد، كواكب مكنون گشته و در حوال مركز به دوران متحرك شدند، به حركت در آمدند چنانچه مسبب به سبب متشبث شود به شوقی كه در آن حاصل است و گوید: چون عنصر اول قابل هر صورتی است و در عالم جسمانی مثال نورانی كه قبول تمام صورتها را مستعد باشد، عنصری مثل آب نیافت؛ لذا آب را مبدع اول گردانید در مركبات و منشا انشاء اجسام ارضی و اجرام سماوی داشت.

[10] - Spontaneous generation

[11] - Harvey and Redi

[12] - Louis Pasteur

[13] - Haxley