اسرار علمی قرآن در مورد دریـاهـا و رودخانهها
دیـوار مانع میان دو دریا
وَجَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حَاجِزًا
«و میان دو دریا دیوار مانع قرار داد»[1]
تفاسیر متعددی در مورد موضوعات دو دریا، كه در سورههای فرقان (آیه 53)، نمل (آیه 61)، فاطر (آیه 12) و رحمن (آیات 22-19) آمده، وجود دارد. اما در این تحقیق، این موضوعات شامل دیوار مانع دو دریا، مرز دو دریای شور و مرز ناپیدا و حدفاصل میان دریای شور و شیرین، بر اساس دانش جدید اقیانوسشناسی بررسی میشوند.
دو دریایی که دیوار میان آنهاست دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس است. میان این دو در اعماق چند صد متری دیوار وجود دارد. (حاجز بمعنی دیوار مانع است). در طرفـین این مانع هر یک از دریاها دما و شوری و غـلظت و شرایط زیستی خاص خود را دارد. مـثلاً آب دریای مـدیـتـرانـه در مقایسه با اقیانوس اطلس: گرم، شور، و کم غـلـظـت تر است. وقتی آب دریای مـدیـتـرانـه از بالای دیـوارِ مـیـان خود و اقـیـانـوس اطلس واقع در تنگه جبلالطارق وارد اقـیانـوس اطلس میشود، با گرمـا و شـوری و غـلظت کم و خصوصیات ویژه خود چند صد متر به اعماق میرود. آب دریای مدیترانه در آن عـمـق تعادل و توازان ایجاد میکند. و از بالا برمیگردد. این دو دریا در همین مرز با هم قاطی میشوند و فراتر از مرز خود نمیروند (شكل 13).
شكل 13- دریای مدیترانه همچنان كه وارد اقیانوس اطلس میشود به سبب مانعی كه بین آنها را متمایز نموده است، مشخصههای گرما، شوری و چگالی كمتر خود را حفظ میكند.
[1] - سوره نمل آیه 61
مرز میان دو دریای شور
مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ - بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ
«دو دریائی که به هم وصلند را ترکیب خاص خود داد. میان آنها مرز ناپیدائی است، از حد خود فراتر نمیروند»[1].
منظور آیه از دو دریا، دو دریای شور است. چون به دنبال آن از وجود مرجان در آنها صحبت میکند و مرجان نیز فقط در آب شور زندگی میکند. برزخ نیز به معنی مرز ناپیدا است. دو دریای شوری که هر کدام ترکیب و خصوصیات خاص خود را دارد و مخلوط نمیشوند زیاد هستند، مانند دریای احمر و اقیانوس هند. نمک و گرما در دریای احمر بالاتر از اقیانوس هند است. میان آنها آبی درست میشود که دارای خصوصیات میانگین این دو دریا است و (از نظر خصوصیات) از مرز مشخص خود فراتر نمیروند.
اقیانوسها نیز در واقع از دریاهای متعددی تشکیل شدهاند که از نظر غلظت و دما و ترکیب و شرایط زیستی و غیره با هم فرق میکنند، ولی برزخ یعنی مرز ناپیدای میان آنهاست و با هم مخلوط نمیشوند. (این موضوع را انسان در عکس برداری ماهوارهای از اقیانوسها در قرن بیستم فهمید. وقتی دید رنگ آبهای اقیانوس با هم فرق میکنند آنها را بررسی کرد و دید که اقیانوس در واقع از دریاهای متعدد تشکیل شده که به هم وصل هستند ولی از مرز مشخصی فراتر نمیروند و با هم مخلوط نمیشوند).
این ویژگی دریاها كه «در محل برخورد دو دریا حائلی وجود دارد كه مانع مخلوط شدن آنها میشود به طوری كه هر دریا ویژگی خاص خود را دارد»، اخیراً توسط اقیانوس شناسان كشف شده است. به خاطر یك نیروی فیزیكی به نام «كشش سطحی»[2]، آبهای دو دریای مجاور مخلوط نمیشوند. كشش سطحی ایجاد شده توسط اختلاف چگالی آبهای آنها، درست مانند یك دیوار نازك بین آنها، از اختلاط آنها جلوگیری میكند. اگر چه موجهای بزرگ و جریانهای قوی در این دریاها وجود دارد، آنها نمیتوانند مخلوط شوند و این مانع را از بین ببرند.
[1] - آیات 19 و 20 سوره الرحمن
[2] - Surface tension
مرز ناپیدا و حد فاصل میان دریای شور و شیرین
قرآن كریم هنگامی كه در مورد تقسیمكننده آب شور و شیرین صحبت میكند به وجود یك بخش نامرئی اشاره میكند:
وَهُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَیْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَّحْجُورًا
«و اوست که دو دریای مختلف را هر کدام ترکیب خاص خود داده، این یکی شیرین گوارا و این دیگری شور تلخ است. میان آنها مرز ناپیدا و حد فاصل ممنوعهای قرار داد»[1]
شكل 14- بخش طولی نشان دهنده شوری (قسمت در هزار 00/0) در یك مصب میباشد. یك حد فاصل (زون جدایی) بین آب شور و شیرین میتوان دید.
آب شیرین رودخانه فوراً با آب شور دریا مخلوط نمیشود. وضعیت در مورد برخورد دو دریای شور و شیرین (رودخانه و دریا) متفاوت از برخورد دو دریای شور است. دور از مصب رودخانه، قبل از اینكه هیچ اختلاطی رخ دهد آب شیرین به طور عمیق به بدن آب شور نفوذ میكند. آنچه كه دو آب شور و شیرین را از هم جدا میكند منطقه حد فاصل بین آنهاست كه با یك ناپیوستگی چگالی مشخص دو لایه را جدا میكند. این حد فاصل، شوری مختلفی نسبت به آب شور و آب شیرین دارد. چشم انسان نمیتواند این تفاوت را ببیند و این اطلاعات را علوم پیشرفته اخیر با استفاده از تجهیزات اندازهگیری دما، شوری، چگالی و ... كشف كرده است. در جاهـایـی کـه دو دریـای شـور و شـیـریـن (یعنی دریا و خور) به هم میرسند آب آنها بطور درجه به درجه در هم قاطی میشود. از نقطه آب خیلی شور دریا تا نقطه آب خیلی شیرین، «حد فاصل» میان آنها میباشد (شكل 14).
«حجر محجور» به معنی محدوده و حد فاصل ممنوعه و تحریم شده است که نه میتوان وارد آن شد و نه میتوان از آن بیرون رفت. علت اینکه آیه این «حد فاصل» را «حجر محجور» نامیده این است که هر یک از محدوده آبهای مورد نظر (یعنی آب شیرین و آب شور و آب ترکیبی آنها) شرایط زیستی خاص خود را دارد، در صورتی که موجود زنده از آن بیرون برود و یا وارد آن بشود میمیرد. البته موجودات بنابر فطرت خود از آن بیرون نمیروند.
[1] - آیه 53 سوره فرقان