نقش آب و آفرینش گیتی از منظر اسلام

آب در بین مسلمانان، بخصوص شیعیان، از ارزش و احترام و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. آب مایه طهارت و پاكی است، شریف‌ترین مخلوق بعد از انسان، بهترین نوشیدنی دنیا و آخرت، مهریه حضرت زهرا (س)[1]. شنیدن كلمه آب، یاد حسین تشنه ‌لب (ع) را در ذهن و قلب تداعی می‌كند[2]. 

در قرآن كریم آیات زیادی وجود دارد كه خداوند بزرگ از آفرینش جهان هستی سخن به میان آورده است. از میان این آیات، مشهورترین آنها آیه 30 سوره انبیاء می‌باشد كه می‌فرمایند:

 وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ

«و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم».

و در آیه 45 سوره نور می‌فرماید:

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء

 «تمام جنبندگان را از آب آفرید»

 اهمیت آب در قرآن تا جایی پیش می‌رود كه خداوند در آیه 7 سوره هود می‌فرمایند در آغاز گیتی عرش خود را بر روی آب قرار داده:

وَهُوَ الَّذِی خَلَق السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ

 «اوست كه آسمانها و زمین را به شش روز آفرید و عرش او بر روی آب بود.»

 در جای دیگر خداوند در آیه 32 سوره ابراهیم آفرینش آب را برای خدمت به انسان‌ها بیان می‌كند:

اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الأَنْهَارَ 

 «خدای یكتاست كه آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آبی نازل كرد و با آن میوه‌ها را برای شما پدید آورد و كشتی را به خدمتان گماشت كه به اذن خدا به دریا می‌رود و جوی‌ها را به خدمت شما گماشت.»

 علاوه بر تأكیدهای قرآن كریم، روایات فراوانی از پیامبر و ائمه معصوم علیهم السلام نیز در مورد اهمیت آب و نقش آن وجود دارد كه در فصل اول ارائه شده است.

 ملاحظه می‌شود كه اكثر ملتها و ادیان به نقش آب در جاودانگی و حیات اعتقاد دارند. 

----------------------------------------------------------------------

[1]- در برخی روایات است كه آب، یا آب فرات، مهریه حضرت زهرا«ع‏» می‏باشد. از امام‏باقر (ع) در ضمن حدیثی مفصل در باره مهریه حضرت زهرا (ع) آمده است: «وجعلت لها فی‌الارض اربعة انهار: الفرات، و نیل مصر و نهروان و نهر بلخ‏» (مناقب،ابن شهرآشوب،ج 3،ص 351) و در نقل دیگری است: «و جعلت نحلتها من علی خمس الدنیا و ثلثی الجنة و اربعة انهار فی الارض،الفرات و دجلة‏و النیل و نهر بلخ...» (عوالم(فاطمة الزهراء)بحرانی،ج 11،ص 359 به نقل از اثبات الهداة). طبق این نقل‌ها نه تنها فرات و دجله و نیل و نهر بلخ، بلكه یك‌پنجم ‏دنیا و دو سوم بهشت نیز مهریه زهرای مرضیه است. این روایات و احتمالا روایات مشابه دیگر باعث شده كه آب به عنوان زیباترین مهریه جهان به نام حضرت فاطمه ثبت شود. این موضوع شاید اولین بار در شعر وصال شیرازی شاعر قرن دوازدهم آمده است:

 كابین تو فرات و عیال تو تشنه لب / میراث تو فدك حسنین تو بینوا

 به نظر می رسد از شاعران اخیر نخستین كسی كه به این موضوع اشاره كرده است، بعد از ایشان كه به صراحت به این موضوع اشاره كرده است، موضوع «آب و ارتباط آن با حضرت زهرا (س)» در شكل‌های مختلف در شعرهای شاعران این دوره به كار گرفته شده است. گاه حضرت فاطمه را بانوی آب خطاب كرده‌اند:

 درختان را دوست می‌دارم/ كه به احترام تو قیام كرده‌اند / و آب را / كه مهر مادر توست  (موسوی گرمارودی)

 این كبود ارغوان‌ها دیه‌ات / آب‌های آسمان مهریه‌ات (احمد عزیزی)

 یادش صفای دلم باد بانوی آب - آن كه گفتم / زیبا تر از فكر باران روشن تر از جان دریاست  (بهمن صالحی)

 بانوی آب است و مهرش جمله اقیانوس‌هاست / خطبه‌اش آتشفشان بر خرمن سالوس‌هاست (محمدرضا رحیمی)

 آی... بانوی زلال آب‌ها / مهربانی چشم را به سمت كدام كویر / ... (بهمن صالحی)

 نجیبه غزل / بر تمام آب‌ها / - كه در حضور تو نماز می گزارند- / مومنم / منیژه درتومیان / تمام سهم تو از زندگی آب است و آیینه / خیالی نیست گر آیینه را اعجاب می‌گیرد (غلامحسین عمرانی)

[2]- در حادثه كربلا، آب و عطش لازم و ملزوم یكدیگرند. مساله‏«آب‏»، در ابعاد و صحنه‏های مختلف نهضت عاشورا مطرح است. واژه «آب» در حادثه عاشورا، نقش‏آفرین و یادآور صحنه‏های تلخ و شیرین فراوانی است؛ زیرا با شنیدن لفظ آب، گاهی شنونده به یاد لب تشنه سیدالشهدا(ع) و یاران باوفایش می‏افتد، گاهی به یاد ایثار و فداكاری قمر بنی‏هاشم، سقای لشكر، و گاهی به یاد فریاد «العطش» كودكان. از سوی دیگر با شنیدن این كلمه به یاد بزرگواری و جوان‏مردی امام حسین(ع) در سیراب كردن سپاه تشنه دشمن می‏افتد. در هر صورت، مسأله آب در فرهنگ عاشورا از جهات گوناگون، یادآور نهایت شقاوت و بی‏رحمی سپاه دشمن و مظلومیت امام حسین(ع) و یاران باوفایش است. تشنگی كودكان و شهادت حسین با لب تشنه از فرازهای برجسته این حادثه است. وقتی امام سجاد«ع‏» نیز پیكر امام (ع) را دفن كرد، با انگشت روی قبر پدر نوشت: «هذا قبرالحسین بن علی بن ابی طالب،الذی قتلوه عطشانا».

 از این رو، آب، موضوع برخی از احكام شرعی شده است؛ مانند استحباب یاد امام حسین(ع) پس از نوشیدن آب، غسل با آب فرات و برداشتن كام نوزاد با آب فرات.